رطوبت در کمین نخستین محراب تاریخی مسجد جامع اصفهان

رطوبت در کمین نخستین محراب تاریخی مسجد جامع اصفهان
نخستین محراب تاریخی مسجد جامع اصفهان در خطر رطوبت و تخریب قرار دارد. این مسجد در سال 1391 خورشیدی به ثبت میراث جهانی رسیده است.
سه شنبه ۱۶ مرداد ۱۳۹۷
ساعت ۱۰:۲۷
کد مطلب: ۱۳۰۲۶
Share
اسکان نيوز-  سمیه قنبری: پس از هزار و 438 سال از دل تاریخ خارج‌شده است. محرابی باقی‌مانده از مسجدی ساخته‌شده در قرن دوم هجری در اصفهان. حافظ ابونعیم اصفهانی نقل می‌کند «در اواسط قرن دوم هجری (قرن ۸ میلادی) مسجدی در اصفهان ساخته می‌شود که مورخان بسیاری به آن اشاره‌کرده‌اند. بنا اولیه مسجد کمتر از یک قرن، بعد از ساخت آن تخریب‌شده و در جای آن مسجدی دیگری با ابعاد وسیع‌تر ساخته می‌شود. آثار مسجد نخست در زیر سطح مسجد جدید مدفون می‌شود.«آثاری که سال‌های سال باستان شناسان در پی یافتن نشانه‌های از آن بودند تا بر اساس آن وجود مسجد قرن دوم را اثبات و نظریه‌های مطرح‌شده در این مورد را تائید کنند.


مسجد جامع اصفهان 5 دی‌ماه 1310 به شماره 95 در فهرست آثار ملی ثبت شد. در پرونده ثبت آن‌که به دو زبان فارسی و فرانسوی تنظیم شد، ذکر شد که تعمیر و مرمت بنا از سال 1308 خورشیدی (1929 میلادی) شروع و بدون وقفه ادامه دارد. اوایل سال‌های 1960 میلادی هم‌زمان با تشکیل وزارت خانه فرهنگ و هنر و سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ارتباط و همکاری فرهنگی بین ایران و ایتالیا برقرار و کارشناسان موسسه ایزمئو برای مطالعه و مرمت بعضی از بناهای اصفهان و شیراز (تخت جمشید) به ایران آمدند.


عبدالله جبل‌عاملی، مدیر اسبق اداره میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان اصفهان درباره اقدامات باستان‌ شناسی گروه ایتالیایی در مسجد جامع اصفهان می‌گوید: پرفسور شراتو سرپرست گروه باستان‌شناسی معتقد بود باید به دنبال نشانه‌های از مسجد قرن دوم در مسجد جامع بود. نشانه‌های که برای یافتن آن‌ها مقرر شد تا مرحوم گالدیری برای یافتن نشانه‌های مسجد قرن دوم فضای صفر، صفر به بالا را بررسی و مرحوم شراتو نیز صفر، صفر به پایین مسجد را بررسی کنند.

حفاری‌های انجام‌شده در زیر گنبد نظام‌الملک پرده از راز مسجد قرن دوم برداشت و مسجدی که به‌دفعات در متون تاریخی به آن اشاره‌شده بود، هویدا شد. در حفاری‌های انجام‌شده در سال‌های 1355 تا 1356 خورشیدی بخشی از محراب گچ‌بری شده مسجد ساخته‌شده در قرن دوم هجری در زیر گنبد نظام‌الملک کشف شد. هرچند در ادامه حفاری و در فاصله چندمتری محراب پایه ستونی متعلق به دوران ساسانی هم کشف شد اما در گزارش‌های نوشته‌شده چندان به پایه ستون ساسانی پرداخته نشد.


پس از هزاران سال سکوت و سال‌ها جستجو بخشی از تاریخ مسجد جامع پیش چشم مورخان و علاقه‌مندان به معماری زنده شد. تاریخی که پس از قرن‌ها به دلیل تغییر سبک زندگی و شهرنشینی هرلحظه بیم آن می‌رفت که نم و رطوبت باقی‌مانده‌های آن را برای همیشه از چهره تاریخ اصفهان پاک کند؛ اما تلاش‌های مرحوم باقر آیت‌الله زاده شیرازی برای حفظ و حراست از میراث فرهنگی سبب شد تا این اثر نفیس حفظ و نگه‌داری شود. اثری ارزشمند از تاریخ معماری ایران که به دلیل اتفاقات خاص دوران انقلاب و آغاز جنگ تحمیلی به‌ناچار دوباره مجبور به دفن آن در دل تاریخ شدند.

سال 1984 میلادی مرحوم گالدیری در گزارش پایانی‌اش از مسجد جامع نوشت"رطوبت به ساختمان مسجد واردشده است. بخشی از رطوبت نزولی است که از پشت‌بام‌ها در اثر بارندگی حاصل می‌شود و دیگری رطوبت صعودی است که از زمین و شالوده در عناصر عمودی نفوذ می‌کند.» رطوبتی که پس از 50 سال دوباره مسجد جامع اصفهان را تهدید می‌کند و کارشناس میراث فرهنگی بر اساس پیشروی رطوبت بر دیواره‌های گنبد نظام‌الملک، این احتمال را مطرح کردند که شاید محراب مدفون‌شده در زیر گنبد هم در معرض رطوبت قرارگرفته باشد.




پس از 50 سال دوباره بخشی از کف گنبد نظام‌الملک برداشته شد و محراب قرن دوم هجری که رطوبت به آن نفوذ کرده بود دوباره میزبان آفتاب اصفهان شد. جبل عاملی که در زمان عملیات باستان‌شناسی همراه گروه ایتالیایی در مسجد جامع حضورداشته است، می‌گوید: پس از کشف محراب دو پرسش مطرح شد. پرسش نخست این‌که چگونه می‌توان امکان نمایش این اثر نفیس را برای علاقه‌مندان به میراث فرهنگی فراهم کرد و پرسش دوم این‌که اگر قرار است دوباره محراب پوشانده شود چگونه جریان هوا را در این بخش فعال کنیم تا رطوبت سبب پوسیدگی گچ‌بری‌های محراب نشود. پرسش‌های که در آن زمان موفق نشدیم برای هیچ‌کدام راه‌حل ارائه کنیم و درنهایت محراب پوشانده شد.

جبل عاملی ادامه می‌دهد: حال که دوباره محراب بازشده باید منظر باشیم و ببینیم میراث فرهنگی برای نمایش این اثر ارزشمند معماری و حفظ آن از رطوبت چه برنامه‌ای دارد.


این معمار اصفهانی بابیان این‌که در سال‌های گذشته برای مقابله با تهدید رطوبت اقدامات مناسبی در مسجد جامع اصفهان انجام‌شده است، می‌گوید: با کانال‌کشی کوچه پشت شبستان زمستانی (بیت‌الشتاء) و اصلاح شیب‌بندی کف مسجد و حفر چندین چاه جاذب آب باران تلاش شد تا در حد بضاعت موجود برای حفظ مسجد از رطوبت اقدام کنیم. هرچند برای جلوگیری از آسیب‌های ناشی از رطوبت و حفظ گنبد تاج‌الملک لازم است تا برای کانال‌کشی کوچه پشتی گنبد اقدام شود. رطوبت نه مثل سابق اما همچنان می‌تواند به عنوان یک تهدید برای مسجد مطرح باشد.

مسجد جامع اصفهان سال 1391 خورشیدی به‌عنوان بخشی از میراث جهانی ثبت شد. پس از 14 قرن بخشی از هویت و تاریخ ایران دوباره سر از خاک بیرون آورده است، تاریخی که بی شک نباید آن را در زیر خاک مدفون بلکه باید آن را به جهان عرضه کرد. تاریخی که برای نمایش آن به‌عنوان هویت ایرانی – اسلامی به جهانیان باید پیش‌ازاین تلاش کرد.
 
  
 
 

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط “اسکان نیوز” در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط باشد منتشر نخواهد شد.