مدیریت مهار روان‌آب‌ها

کالبد شکافی آب روانی که می‌رود

کالبد شکافی آب روانی که می‌رود
کارشناسان حوزه آب یکی از چالش‌های قرن جدید را مدیریت روان‌آب‌ها در زمان کنونی ذکر کردند و این موضوع را با عنوان «مدیریت و مهار روان‌آب‌ها» در میزگرد تخصصی مورد بحث قرار دادند و به بررسی علت افزایش شدت روان‌آب‌ها و راهکارهای مدیریت و بهره‌برداری از آن پرداختند.
چهارشنبه ۸ اسفند ۱۳۹۷
ساعت ۱۲:۲۵
کد مطلب: ۱۷۸۴۵
Share
‌‌اسکان نيوز: در دوره‌ای که خشکسالی‌های ممتد زاگرس مرکزی را فرا گرفته است، بی توجهی به مدیریت روان‌آب‌ها تبعات جبران‌ناپذیری را برای نسل‌های آینده بدنبال خواهد داشت.

ایران در منطقه خشک و نیمه خشک قرار دارد که با بارش‌های نامنظم مواجه است، تغییرات اقلیمی در سال‌های اخیر و اقدامات غیرکارشناسانه در گذشته موجب تشدید تغییرات در «نوع و میزان بارش» و «افزایش پدیده روان آب‌ها» شده که میزان تلفات آب را تا حد قابل توجهی بیشتر کرده است.

با توجه به تجربه موفق برخی از کشورها در مهار روان‌آب‌ها و بهره‌برداری از این منابع و از طرفی موقعیت راهبردی استان چهارمحال و بختیاری به عنوان حوضه آبریز در تامین آب استان‌های همجوار، روان‌آب‌ها در کانون توجه قرار گرفته است.

معضل خشکسالی‌های پی‌درپی در این استان توام با بروز سیل و خروج روان‌آب‌های حاصل از بارش، بررسی راهکارهای کارشناسی و شیوه‌های مدیریتی این پدیده موضوعی بود که  باحضور کارشناسان این حوزه مورد بررسی قرار گرفت.

کارشناسان حوزه آب در میزگرد تخصصی با عنوان «مدیریت و مهار روان‌آب‌ها» علت افزایش شدت روان‌آب‌ها و راهکارهای مدیریت و بهره‌برداری از این منابع را مورد بحث و بررسی قرار دادند.

در این میزگرد حسن جهانبازی، رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی؛ محمد قنبری، رئیس اداره کنترل سیلاب و آبخوانداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیرداری استان؛ خسرو کیانی، معاون مدیریت بحران؛ میلاد خواستار، کارشناس ارشد آب‌های سطحی و تخصیص شرکت آب منطقه‌ای؛ محمد گلمحمدی، سامانی رئیس گروه حفاظت و بهره‌برداری از آب‌های سطحی چهارمحال و بختیاری و بصیره نادری، کارشناس اداره فضا سبز شهرداری شهرکرد دیدگاه‌های خود را پیرامون مساله مهم تثبت و مهار روان‌آب‌ها ارائه کردند.

تعریف و کالبدشناسی روان‌آب‌ها

روان‌آب به آب‌هایی اطلاق می‌شود که براثر بارش ناگهانی یا ذوب برف در فرصتی کوتاه بر روی عرصه جاری شده و با شدت به سمت پایین دست، جاری شده که در اکثر مواقع نیز از دسترس خارج می‌شوند.

این نکته حائز اهمیت است که تنها در صورتی که میزان آب از نگه داشت سطحی حوزه بیشتر باشد، روان آب جاری می‌شود.

بارش‌هایی که در مدت زمان کوتاه و با شدت به وقوع می‌پیوندد، فرصت جذب و نفوذ در لایه‌های زمین را پیدا نکرده و از طریق آبراهه‌های کوچک بر روی دامنه‌ها جریان پیدا می‌کند. با پیوستن این آبراهه‌ها به یکدیگر، گاه سیلاب پدید می‌آید که علاوه بر ایجاد خسارت، بخش عمده‌ای از آب را به صورت تلفات از حوضه آبخیز خارج می‌کند که مدیریت این پدیده را حائز اهمیت کرده است.

علل وقوع سیلاب در پی اقدامات غیراصولی

رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری، علت معضل تشدید غیرطبیعی روان‌آب‌ها را «تغییر اقلیم» و «اقدامات غیراصولی انسان‌ها» عنوان کرد و گفت: در گذشته بارش برف در استان حتی شهر شهرکرد که در محدوده خشک استان واقع شده است، بیشتر به صورت برف بود و تا یک دهه پیش نیز شاهد بارش چشمگیر برف بودیم.

حسن جهانبازی در این میزگرد افزود: ذوب شدن این برف به مرور زمان باعث نفوذ به اعماق زمین می‌شد و سفره‌های آب زیرزمینی را تغذیه می‌کرد، اما در حال حاضر این بارش‌ها علاوه بر کاهش محسوس، از برف به باران تغییر کرده است که با شدت زیاد و در مدت زمان کوتاه به وقوع می‌پیوندد و این عامل باعث می‌شود که فرصت جذب و نفوذ آن در زمین به وجود نیامده و در نتیجه موجب جاری شدن روان آب‌های سیل آسا و خسارت بار شود.

جهانبازی در ادامه گفت: با تخریب منابع طبیعی، پوشش گیاهی و جنگل‌ها به دلیل وابستگی زیاد مردم به عرصه‌های طبیعی، جذب و نفوذپذیری آب در بالادست نیز کاهش یافته است.

این محقق منابع طبیعی و کشاورزی افزود: حضور بیش از حد انسان و چرا بی‌رویه دام که موجب کوبیده شدن و از بین رفتن تخلخل خاک می‌شود، احتمال وقوع سیل را افزایش می‌دهد.

وی ساخت‌وسازهای غیراصولی در حاشیه رودخانه‌ها بدون توجه به آمارهای بلند مدت هواشناسی و یا طغیان رودها را از دیگر عوامل انسانی دانست.

جهانبازی تاکید کرد: حتی توجه به خشکه رودها که خود مسیل سیلاب هستند در زمان وقوع بارندگی‌ها حائز اهمیت است.

جهانبازی تصریح کرد: مدیریت و مهار روان‌آب‌ها تنها مختص عرصه‌های طبیعی نیست، بلکه «آبخیزداری شهری»، علمی است که در سراسر دنیا مورد توجه قرار گرفته است.

این کارشناس منابع طبیعی و مطالعات کشاورزی در ادامه گفت: مدیریت منابع آبی و فضا سبز شهری در مدیریت مصرف آب نقش مهمی ایفا می‌کند که لازم است در طراحی شهری راهکارهایی در این راستا منظور شود.

وی تاکید کرد: تغییرات اقلیمی جدی است و بارش‌ها قابل پیش بینی نیستند، بنابراین باید این توانمندی وجود داشته باشد که در صورت افزایش بارش‌ها در طول یکسال آبی، آن‌ها را مهار و در صورتی که با کاهش بارش‌ها مواجه شدیم، راهکار مناسب را از پیش تعیین کرده باشیم که در حقیقت سازگار شدن با شرایط است.

جهانبازی خاطرنشان کرد: بازنگری اساسی در ساختار شهری و توجه به مسائل مدیریت شهری و ساخت‌وسازها با رویکرد مهار روان‌آب‌ها و مدیریت مصرف باید در دستور کار قرار بگیرد، از طرفی توسعه فضا سبز با گیاهان بومی و نیاز آبی کم لازمه امروز شهرهای کم بارش است.

این پژوهشگر منابع طبیعی و علوم کشاورزی ضمن اشاره به تجربه موفق مدیریت سیل و آبخوان داری در 'گریبایگان فسا' با راهکارهای طبیعی و ایجاد حوضچه‌های آب خاطرنشان کرد: کمک به آبخیزداری و آبخوان‌داری تضمین‌کننده حیات و تامین آب نسل‌های آینده می‌باشد که بهتر است تا جای ممکن این کار به صورت بیولوژیکی و همراه با تقویت پوشش گیاهی در بالادست‌ها صورت بگیرد، هرچند در مواردی نیز استفاده از سازه‌ها و راهکارهای مکانیکی اجتناب‌ناپذیر است.

جهانبازی ادامه داد: سازگاری با شرایط به وجود آمده و کمک به احیا طبیعت در گرو تغییر در نحوه و میزان مصرف آب بوده که نیازمند اعمال تغییراتی در الگو کار و مشاغل مرتبط در این حوزه است، بنابراین راهکارهای جایگزین تامین معیشت مردم، متناسب و همخوان با شرایط محیط و تخصص افراد نیز باید در نظر گرفته شود.

وی همچنین تغییرات اساسی در الگوهای رایج کشاورزی و ترویج کشت و پرورش ارقام اصلاحی سازگار با شرایط آبی کم و پربازده و یا گیاهان دارویی بومی را لازمه رسیدن به این اهداف عنوان کرد.

رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان گفت: با توجه به این‌که عمده بارش‌های چهارمحال و بختیاری در فصل غیررویشی است، بهتر است آب‌های حاصل از بارش از طریق کانال‌ها و آبراهه‌ها به سامانه‌های آبخیز به منظور استفاده در فصل‌های رویشی و کشت و کار هدایت شوند که با کاهش بهره‌برداری از منابع آبی زیرزمینی همراه است.

ضرورت نگه داشت آب برای نفوذ به لایه‌های زیرزمینی

کارشناس ارشد آب‌های سطحی و تخصیص شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری نیز در رابطه با عوامل بروز پدیده روان‌آب‌ها، گفت: میزان نفوذپذیری خاک، چاله و عوارض موجود در سطح زمین و میزان جذب برگ آب یا همان آب جذب شده توسط پوشش‌های گیاهی سه عامل مهم تعیین‌کننده در نگه داشت سطحی حوزه هستند.

میلاد خواستار در این میزگرد افزود: هر چقدر این عوامل افزایش پیدا کنند میزان روان‌آب‌ها کاهش یافته و نفوذ به منابع زیرزمینی آب با رشد قابل توجهی مواجه خواهد شد.

وی در ادامه افزود: از دیگر عوامل موثر بر شدت جریان روان‌آب‌ها نیز شیب حوزه، مدت و شدت بارش و فاصله زمانی میان 2 بارش متوالی است.

خواستار در خصوص راهکارهای مهار و مدیریت روان‌آب‌ها، گفت: رویکردهای جدید مهار سیلاب و روان‌آب‌ها از منظر زیست محیطی در حوزه شهری و غیرشهری تقسیم‌بندی می‌شود که می‌تواند این مدیریت به صورت سازه‌ای یا غیر‌سازه‌ای صورت پذیرد و بکارگیری شیوه‌های غیرسازه‌ای که موجب دخل و تصرف در شرایط زیست محیطی منطقه نیز نمی شوند، در اولویت است.

کارشناس ارشد آب‌های سطحی و تخصیص شرکت آب منطقه‌ای در خصوص شرایط و ظرفیت‌های چهارمحال و بختیاری در مهار روان‌آب‌ها، گفت: شرایط توپوگرافی و کوهستانی بودن استان و سرچشمه بودن و توجه به حقابه حوزه‌های پایین دست، محدودیت‌های بسیاری را برای نگه داشت این آب‌ها در این استان ایجاد می‌کند.

خواستار خاطرنشان کرد: متاسفانه مشکل استان چهارمحال و بختیاری نبود ' اندرکنش ' (تحلیل دینامیک خاک و سازه ) آب‌های سطحی و زیرزمینی است، زیرا با توجه به خصوصیت فیزیوگرافی حوزه‌ها، بیشتر آبخوان‌ها با عمق آبرفت پایین در دشت‌ها قرار گرفته و بیشترین سیلاب‌ها در رودخانه بازفت، ارمند و کوهرنگ به وقوع می پیوندد که فاقد آبخوان می‌باشد.

وی خاطرنشان کرد: دشت‌های بروجن، شهرکرد، خانمیرزا که فاقد رودخانه است با مشکلات جدی خشکسالی دست و پنجه نرم می‌کنند، از سوی دیگر چرای بی‌رویه و برداشت غیراصولی آب در این دشت‌ها نیز که با رویکردهای یک جانبه توسعه اشتغال صورت گرفته است، به این مساله دامن‌زده است و حتی اکنون خشک شدن دشت شهرکرد موجب شده که این دشت به یک منبع محلی تولید ریزگرد تبدیل شود.

خواستار، دغدغه مهم امروز کشور و بویژه استان را 'عدم مدیریت جامع منابع آب و مصرف' برشمرد و در ادامه مطرح کرد: روان آب خروجی در یک سال آبی استان در گذشته بالغ بر 5 میلیارد مترمکعب بود که در سال‌های اخیر به 3.5 میلیارد مترمکعب رسیده است. این آمار نشاندهنده کاهش 40 درصدی میزان روان آب‌های استان چهارمحال و بختیاری ناشی از کاهش بارش‌ها و افزایش مصرف طی سال‌های اخیر است.

این محقق و پژوهشگر حوزه آب گفت: یکی از مشکلات بزرگ بهره‌وری آب در استان برداشت 70 درصدی از منابع آب‌های زیرزمینی است، در صورتی که بخش عمده‌ای از آب‌های موجود استان را آب‌های جاری در سطح زمین تشکیل می‌دهد.

وی افزود: همانطور که پیشتر نیز اشاره شد بهترین شیوه مدیریت روان‌آب‌ها، پیشگیری از بروز آن و تقویت پوشش گیاهی در سرشاخه‌هاست.

به گفته وی، از طرفی با ایجاد برخی زیرساخت‌ها در کنار این راهکارهای طبیعی می‌توان به تقویت آب‌های زیرزمینی کمک نمود و مدیریت بر روان‌آب‌ها را افزایش داد، اما گاه ممانعت قانونی و لابی‌گری‌ها مانع از ایجاد چنین زیرساخت‌هایی می‌شود.

خواستار گفت: برنامه‌ریزی جهت ساخت سدهای تاخیری به منظور تغذیه آبخوان‌ها و احداث شبکه سراسری که روان‌آب‌ها را به سدهای خشک استان هدایت کند، راهکار دیگری است که مصرف را به سمت آب‌های سطحی و کاهش استفاده از منابع زیرزمینی سوق خواهد داد.

این کارشناس مسئول مدیریت آب استان در ادامه راه حل برون رفت از مضلات مدیریتی آب را برخورداری از حکمرانی آب برای استان دانست که قابلیت برنامه‌ریزی برای میزان و نحوه بهره‌وری از آب را به دنبال داشته باشد.

ضرورت آبخیرداری برای کنترل روان آب‌ها

رئیس اداره کنترل سیلاب و آبخوانداری اداره کل منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری نیز روان آب‌ها را سیر طبیعی و تضمین‌کننده تنفس حیات منطقه دانست که با عوامل مخل سال‌های اخیر از حالت طبیعی خارج شده و آن را بعضا به یک پدیده خسارت بار نیز تبدیل کرده است.

احمد قنبری در این میزگرد، روان‌آب‌ها را امتیازی برشمرد که به فوریت از دسترس خارج می‌شود، ضمن آن‌که ذخیره و نفوذ این آب‌ها به سفره‌های آب‌های زیرزمینی راهکاری برای بهره‌برداری از این منابع است.

وی با اشاره به لازمه دستیابی مدیریت جامع در حوزه آب به اهمیت مشارکت مردم در دستیابی به این مهم بویژه در عرصه‌های طبیعی تاکید کرد و گفت: اداره منابع طبیعی استان عملیات سازهای به منطور کنترل سیلاب در برخی نقاط استان انجام داده و همچنین اقدامات بیولوژیکی با هدف احیای مراتع در بالادست را در دست اقدام دارد.

به گفته وی، همچنین با تشویق اهالی به کشت و پرورش گیاهان مثمر و دارویی و ترویج کشاورزی با نیاز آبی کم و بازدهی اقتصادی بالا سعی کرده گامی در راستای حفظ منابع آبی بردارد.

قنبری تاکید کرد: هرچند مقابله با تغییرات اقلیمی ممکن نیست اما جلوگیری از عوامل انسانی تشدیدکننده روان‌آب‌ها، باید مورد توجه قرار گیرد.

رئیس اداره کنترل سیلاب و آبخوانداری اداره کل منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری گفت: گستردگی این عوامل و درهم تنیدگی آن‌ها با مسائل معیشتی مردم باعث شده تا رفع این موارد از عهده یک سازمان کوچک خارج شود و در حقیقت نیازمند مدیریت جامع از سوی یک نهاد قدرتمند کشوری باشد.

بیشترین روان‌آب‌ها در حوزه فاقد آبخوان

معاون مدیریت بحران استانداری چهارمحال و بختیار نیز با اشاره به حائز اهمیت بودن پیشگیری از بروز بحران و کنترل پدیده روان‌آب‌ها، تقویت ظرفیت آبخیزداری و آبخوان‌داری در عرصه‌های محیط زیستی را مهمترین عامل بازدارنده به وجود آمدن بحران‌هایی نظیر سیلاب‌های خسارت بار دانست.

خسرو کیانی در خصوص لازمه توجه به مدیریت جامع آب افزود: عملکرد مدیریت بحران به عنوان یک ارگان هماهنگ‌کننده تنها زمانی کارآمد خواهد شد که به یک مدیریت بین بخشی تبدیل شود.

وی در ادامه گفت: مهمترین وظیفه مدیریت بحران پیش‌بینی و پیشگیری از بحران با تعیین سطح خطرپذیری است و تلاش این سازمان بر این است که تا جای ممکن بحران رخ ندهد و یا در صورت رخداد، کمترین تلفات و خسارات ممکن را متحمل شویم.

نگاه تخصصی به روان‌آب‌ها

رئیس گروه حفاظت و بهره‌برداری از آب‌های سطحی چهارمحال و بختیاری نیز اظهار کرد: در دهه‌های اخیر بحران وقوع سیلاب مطرح بوده که هر بار با نگرش و راهکارهای متفاوتی با آن برخورد شده است.

محمد گلمحمدی‌سامانی بزرگترین معضل در این باره را «عدم نگاه تخصصی و جامع» به مسائل آب دانست و افزود: کنترل خسارت‌های ناشی از بحران سیل یا روان آب که به صورت آنی و لحظه‌ای رخ می‌دهد، به سمت مدیریت بحران سوق پیدا کرده است.

به گفته وی، همین مورد نیز ذهنیت نادرستی را در اذهان عمومی به وجود آورده است که مساله آب یک نوع «بحران» است، این در صورتی است که بحران، واژه‌ای است که به مواردی اطلاق می‌شود که با وارد عمل شدن ستاد بحران و دستگاه‌های ذی‌ربط قابل حل باشد، اما مساله امروز آب و تبعات ناشی از عملکرد نادرست افراد طی سال‌های اخیر و نگاه بخشی به مدیریت آب است.

این کارشناس حفاظت و بهره‌برداری آب افزود: اقدامات جزیره‌ای و مقطعی ارگان‌ها و عدم مدیریت جامع و اصولی آب، مشکلاتی را پدید آورده است که بسیار فراتر از بحران است.

وی با اشاره به تجربه اعطا مجوز به چاه‌های آب بدون در نظر گرفتن حریم و معافبت از پرداخت آب‌بها در برخی مناطق استان و تبعات آن، تصریح کرد: چنین عواملی خشک شدن 'مرغ' شهرکرد و مرگ آبخوان‌ها در خانمیرزا را باعث شد و چنین عملکردهایی حاصل نگاه‌های یک جانبه به ایجاد اشتغال و بیتوجه به نظریه‌ها و اخطارهای کارشناسان بود.

گلمحمدی‌سامانی تاکید کرد: افزایش منابع در دسترس آب که با مدیریت و راهکارهای مختلف حاصل می‌شود، نباید افزایش مصرف را به دنبال داشته باشد و تنها زمانی در این راه موفق خواهیم بود که «مدیریت و اشاعه الگو صحیح مصرف آب» را نهادینه کنیم و این در صورتی است که حتی برخی از نهادهای دولتی نظیر شهرداری‌ها از حرکت در این مسیر سرباز زده و همکاری قابل توجهی از خود نشان نمی‌دهند.

وی با اشاره به اقدامات اخیر سازمان آب منطقه‌ای از جمله تعدیل پروانه‌های آب زیرزمینی، تغذیه مصنوعی دشت‌ها، افزایش گروه‌های گشت و بازرسی و نصب کنتورهای هوشمند، همکاری و توجه همه جانبه نهادها و مدیریت مصرف بهینه آب را خواستار شد.

گلمحمدی سامانی خاطرنشان کرد: آب یک مساله عمومی است و نیازمند توجه بیشتر به منابع انسانی و جامع شناسی مرتبط با حوزه آب است و نگرش لحظه‌ای و رویکرد عمرانی برای حل مشکلات آب کافی نیست.

این کارشناس حفاظت و بهره‌برداری از آب‌های سطحی اظهار کرد: تنها زمانی که برای جایگزینی اشتغال افرادی که در حوزه شیلات، دامپروری و کشاورزی فعالیت دارند، چاره‌ای اندیشیده شود، می توان وابستگی را از آب در این حوزه‌ها کاهش داد.

برنامه فضا سبز شهری برای مدیریت آب‌های سطحی

کارشناس اداره فضا سبز شهرداری شهرکرد نیز گفت: فضا سبز مرکز استان به دنبال بهره‌گیری از روان‌آب‌های شهری است.

بصیره نادری در این میزگرد افزود: در زمینه آبخیرداری شهری نیز مدیریت فضا سبز شهرکرد برنامه‌های مختلفی را در آینده در دست اقدام دارد.
چهارمحال و بختیاری به عنوان یک استان آبریز سرچشمه دو رود کارون و زاینده رود و بخشی از دز است که توجه به مساله آب در این استان برای فلات مرکزی و جنوبی ایران نیز حیاتی و ضروری است.
مرجع: ایرنا

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط “اسکان نیوز” در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط باشد منتشر نخواهد شد.