آخوندی؛ آواربرداری موفق، سیاست‌گذاری ناکام

علی رنجی پور*
آخوندی؛ آواربرداری موفق، سیاست‌گذاری ناکام
کناره‌گیری عباس آخوندی از وزارت راه و شهرسازی، قابل پیش‌بینی بود، اما کمتر کسی گمان می‌کرد او متنی صریح و کم‌سابقه را با عنوان استعفانامه در رسانه شخصی‌اش منتشر کند و در آن به صراحت از اختلاف عمیق دیدگاه خود با حسن روحانی سخن بگوید.
يکشنبه ۲۹ مهر ۱۳۹۷
ساعت ۱۶:۴۴
کد مطلب: ۱۴۹۹۴
Share
اسکان نيوز: موضوع اصلی این مطلب کارنامه وزارت ۶ ساله عباس آخوندی در حوزه مسکن و شهرسازی است و تلاش دارد به این پاسخ دهد که آخوندی در چه زمانه‌ای وزارت کرد و نقاط برجسته کارنامه او چه بود.

وزیر پیشین راه و شهرسازی در استعفانامه به طور مشخص به اختلاف خود رئیس‌جمهوری در دو موضوع «طرح بازآفرینی شهری» و «سیاست دولت در بازار و روش ساماندهی امور اقتصادی» اشاره و پایبندی‌اش به سه اصل «پایبندی به قانون، ‌احترام به قانون مالکیت و اقتصاد بازار رقابتی» را دلیل جدایی‌اش از دولت اعلام کرده؛ گویی که رسما سیاست‌های تازه دولت را در تضاد با قانون، مالکیت و رقابت دانسته است.

اهمیت این نامه وقتی بیشتر می‌شود که آن را در کنار سایر شواهدی قرار دهیم که نشان از چرخش سیاسی، اقتصادی دولت دارند. این روزها صحبت‌های زیادی درباره اختلاف‌ نظرهای عمیق در دولت مطرح است. از همین رو این نامه یکی از شواهد تاریخی که نشان می‌دهد در گیر و دار بالا گرفتن بجران‌های اقتصادی و سیاسی در ایران، توازن قوای دولت به سمت و سوی کدام گرایش فکری به هم خورده است.

۱- ماموریت متناقض

عباس آخوندی در شرایطی وزیر راه و شهرسازی شد که اقتصاد مسکن در شرایط بسیار بدی قرار داشت. اقتصاد بحران‌زده ایران، طی بعد از سال ۱۳۸۸ تمام تخم‌‌مرغ‌های خود را در سبد مسکن و ساخت‌وساز گذاشته بود.

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که سهم ساختمان و مستغلات از کل اقتصاد ایران به نزدیک ۲۳ درصد رسید، در حالی که پیش از روی کار آمدن احمدی‌نژاد سهم این دو بخش، کمتر از ۱۷درصد تولید ناخالص ملی ایران بود.

این کار دو دلیل داشت، یکی اینکه حوزه مسکن زودبازده و پربازده بود و دوم هم محدودیت‌های تجارت بین‌المللی عملا بازار غیرمبادله‌ای مسکن را بهترین جا برای چرخش پول کرده بود. اما این کار یک ضرر عمده داشت و آن ظرفیت محدود ساخت‌وساز است، چنانکه طی سال‌های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۴، ساخت‌وساز افراطی شیره جان شهرهای ایران را کشید و آنها را با مشکلات فراوان و بحران‌های عمیق اجتماعی و اقتصادی به حال خود باقی گذاشت.

عباس آخوندی در چنین شرایطی وزارت راه را تحویل گرفت. او در شرایط پیچیده‌ای وزیر شد. ماموریت او پیگیری دو موضوع متناقض بود. او هم باید آشفتگی‌ها را سر و سامان می‌داد و هم به بازاری که بعد از رونق افراطی وارد رکود شده بود، دوباره رونق می‌بخشید.جامعه ایرانی که در این سال‌ها به مخدر ساخت‌وساز و خرید و فروش زمین و خانه معتاد شده بود، از دولت جدید توقع داشت که هم ترکش دهد و هم به موقع به او مواد برساند.

این کار شدنی نبود، آخوندی، اما ترجیح داد که راه حل اول را انتخاب کند، اگرچه این کار بی‌هزینه نبود: او در گفتگویی با خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) دو سال پیش گفت: «هر کسی که در این دوره وزیر مسکن می‌شد دو کار می‌توانست انجام دهد؛ یک کار این‌که به همان سیاست عوام‌فریبانه قبلی ادامه دهد و ملتی را گرفتار کند و دیگر این‌که صادقانه با مردم صحبت کند. البته هزینه صداقت در این زمینه برای سیاستمدار بسیار بسیار سنگین است».

۲- مهار اژدهای سوداگری

آقای آخوندی اگرچه این روزها به زندگی اشرافی و حمایت از ثروتمندان متهم می‌شود، اما در کارنامه او یک موفقیت نسبی و چند تلاش ناکام برای مقابله با سوداگری فاسد ساخت‌وساز به چشم می‌خورد. او نسبتا موفق شد جریان قدرتمند بساز و بفروشی را که از حمایت شهرداری‌ها برخوردار بود متوقف کند. چارچوب فعالیت‌های اقتصادی سوداگری شهری نه منطق بازار و عرضه و تقاضا بله ایجاد ارزش کاذب در اثر گردش پول بود. در واقع منفعت سوداگری از خارج کردن طبقه متوسط از بازار و به حاشیه راندن بخش‌های آسیب‌پذیرتر این طبقه از شهرها تامین می‌شد. افتخار سوداگری ساخت بیش از یک میلیون و ۶۰۰ هزار واحد خالی است که بیش از ۱۰۰ هزار واحد آن را خود دولت شخصا ساخته است.

آخوندی در سال ۹۵، از رکود «بخش سوداگری» خوشحال به نظر می رسید.: «آیا وظیفه‌ سیاست‌گذار متوقف کردن این روند و جولان سوداگران است یا برای این‌که ثابت کند وی خیلی خوب کار می‌کند، کمک به افزایش تعداد مسکن لوکس است... من هیچ وقت نمی‌خواهم افتخار این رشد سوداگری به نام من ثبت شود. اصلا این افتخار نیست. این یک ضایعه بزرگ برای شهر تهران است و هم‌اکنون آن‌چه در کلان‌شهرها رخ داده رکود بخش سوداگری است.»

عباس آخوندی تلاش کرد تا اصلاحاتی مانند مالیات از خانه‌های خالی، یا افزایش مالیات خرید و فروش خانه را پی بگیرد، اما تلاش‌هایش به جایی نرسید. او پیش از آنکه از مقام خود کناره‌بگیرد، گرفتار گردباد سهمگین بحران در اقتصاد ایران شد و به چشم دید چگونه پس از شکستن سد نقدینگی، دندان‌های طمع سوداگران، دوباره برای شهرهای ایران تیز شده است.

۳- مورد عجیب مسکن مهر

در آینده واژه «مسکن مهر» یکی از مداخل مهم تاریخ معاصر، در دائره‌المعارف اقتصادی ایران خواهد بود. در این مدخل از عباس آخوندی به عنوان کسی که این طرح را با هزینه کمی متوقف کرد، به نیکی یاد خواهد شد.

پروژه مسکن مهر با مقیاس بزرگ‌ترین مداخله دولتی روی دست عباس آخوندی و همکاران او در وزارت راه و شهرسازی مانده بود. پروژه‌ای در مقیاس بزرگ‌ترین مداخله دولت در تاریخ ساخت‌وساز که تا زمان روی کار آمدن دولت روحانی، بیش از ۱۲۰ هزار میلیارد تومان از منابع عمومی کشور در آن هزینه شده، در حالی که براساس گزارش مستند سازی مسکن مهر از ۲ میلیون و ۵۴ هزار واحد، تنها کار یک میلیون و ۲۵۰ تا به مرحله اتمام نازک‌کاری کشیده بود و نزدیک ۱۰۰ هزار واحد هنوز به مرحله نصب اسکلت هم نرسیده بودند.

آخرین گزارش عملکرد مسکن مهر در تاریخ خرداد ۹۷، نشان می‌دهد به جز اصلاح بعضی عدد و رقم‌ها هیچ تغییری در وضعیت این پروژه بزرگ ایجاد نشده است.

۴- روایت آمار و ارقام

بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران در نیمه اول سال ۱۳۹۲، قیمت متوسط یک متر مربع زیربنای مسکونی در کل کشور بیش از یک میلیون و ۴۵۰ هزار تومان (در تهران ۳ میلیون و ۴۳۱ هزار تومان) بود. قیمت متوسط اجاره هم در سراسر کشور کمی بیش از متری ۶۷ هزار تومان (در تهران ۱۴۷ هزار تومان) بود. ۶ سال بعد، عباس آخوندی، در حالی از وزارت راه و شهرسازی خود کناره‌گیری کرد که بر اساس آمار بهار ۹۷، متوسط قیمت یک متر مربع زیربنای مسکونی در ایران کمتر از یک میلیون و ۹۴۰ هزار تومان (در تهران ۴میلیون و ۸۵۷ هزار تومان) و متوسط اجاره‌بها متری ۹۸ هزار تومان (در تهران ۲۳۷ هزار و ۷۶۳ تومان) بوده است. با این حساب به اعتبار اطلاعات مرکز آمار ایران طی ۶ سال وزارت عباس آخوندی، قیمت فروش یک مسکن در کل کشور ۳۳ درصد (در تهران ۴۲درصد) و قیمت اجاره خانه در کل کشور ۴۶درصد (در تهران ۶۲درصد) افزایش پیدا کرده است. این در حالی است که شاخص عمومی قیمت‌ها در فاصله مهر ۹۲ تا شهریور ۹۷درصد افزایش داشته است.

البته در این میان آمارهای خود وزارت راه و شهرسازی نشان می‌دهد که میزان افزایش قیمت‌ها در سال ۹۷، بیشتر بوده چنانکه متوسط قیمت خرید آپارتمان در شهریور ۹۷ به بیش از ۸ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان رسیده است. این عدد در مهر ۹۲ کمتر از ۳ میلیون و ۸۰۰ تومان بوده است. به تعبیری قیمت خرید آپارتمان در تهران بیش از ۲ برابر افزایش داشته است.

۵- بازآفرینی شهری یا مشارکت در ساخت

عباس آخوندی ماموریت اصلی خود را آواربرداری از مسکن تعریف کرده بود. در دوران وزارت او نام دو طرح به میان آمد، یکی مسکن اجتماعی که تنها در حد حرف باقی ماند و دیگری طرح بازآفرینی شهری که در اوایل دولت یازدهم کلید خورد. این طرح قرار بود بدیل تمام طرح‌های شکست‌خورده ساماندهی بافت‌های فرسوده باشد.

طرح آخوندی و همکاران او که با مشارکت علمی مهم‌ترین کارشناسان شهرسازی تهیه شده، طرحی گسترده و منطقه‌ای بود، به گونه‌ای که هر شهر و هر محله نقشه بازآفرینی شهری و اجتماعی خاص خود را داشت. طرحی فراتر از نمونه‌های مشابه که صرفا بر پایه کمک دولت در تامین هزینه‌های مالی و مشارکت مردمی تعریف شده بودند. اما از همان ابتدا مشخص بود که خوانش آخوندی و نویسندگان طرح، متفاوت از خوانش رئیس‌جمهوری است که پیش از هر چیز به دنبال بهره‌برداری سیاسی از یک مداخله گسترده دولتی در حوزه مسکن است.

هدف طرح اصلاح ساختار اجتماعی، تقویت ارزش‌های هویتی و اصلاح بنیادین بافت‌های ناکارآمد شهری بود، اما حسن روحانی در آینه بازآفرینی شهری می‌دید، تخریب خانه‌های قدیمی و ساخت واحدهای نوساز بود. این گفته او عصاره نگاه رئیس‌جمهوری ایران و تصور و توقع او از طرح بزرگ بازآفرینی شهری است.

«در طرح بازآفرینی شهری کسانی که در محله فرسوده زندگی می‌کنند به جز واگذار کردن خانه فرسوده خود لازم نیست هیچ چیز دیگری پرداخت کنند و چنانچه ۸۰ متر ساختمان فرسوده دارند به جای آن ۱۰۰ متر ساختمان جدید تحویل می‌گیرند.»

خطاب سخنرانی عباس آخوندی در مراسم آغاز طرح بازآفرینی را حسن روحانی بود که باید مجموعه‌ای از شرایط اجرای طرح را، از تامین منابع مالی تا هماهنگی سایر دستگاه‌ها فراهم می‌کرد، اما آن طور که از متن استعفانامه آخوندی پیدا است این طرح هنوز شروع نشده به دلیل اختلاف نظر در نحوه اجرای آن، بی‌نتیجه به پایان رسیده است.

۶- زمانه سخت

کارنامه ۶ ساله وزارت عباس آخوندی، البته نقاط برجسته دیگری هم دارد. به عنوان مثال می‌توان به تلاش‌های او برای شفافیت (به عنوان مثال افشاگری اخیر او درباره مدرک جعلی مهدی هاشمی، وزیر پیشین کشور و رئیس سازمان نظام مهندسی) و استفاده از روش‌های جدید رسانه‌ای برای ارتباط با مخاطبان و بحث و اظهار نظر درباره مبانی علمی بحث‌های روز اقتصادی و سیاسی بود.

کارنامه آخوندی برای کسانی که دنبال موفقیت‌های بزرگ می‌گردند، چیز دندان‌گیری ندارد. او می‌توانست وزیر خوب و کارآمدی در دوران ثبات باشد، اما از بخت بد، دوران ثبات هیچگاه برای او فرا نرسید. عمر او و دولت یازدهم به «آواربرداری» گذشت و دولت دوازدهم هنوز آغاز نشده، زمینگیر بحران‌های داخلی و خارجی شد.

* روزنامه نگار
مرجع: BBC

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط “اسکان نیوز” در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط باشد منتشر نخواهد شد.