تمهید حفاظت مشارکتیِ پایدار از زیست بوم‌­های روستایی

جریان‌سازی بازآفرینی روستایی مبتنی بر رویکرد اجتماع محور (پیشنهاد ایجاد نهاد توسعه محلی)

عکس تزئینی است
عکس تزئینی است
در شرایطی که با طی بیش از سه دهه طرح­ریزی رسمی و مدون روستایی در قالب طرح‌های هادی روستایی به فصل بازنگری‌های اول و یا حتی دوم رسیده‌ایم و ضرورت‌های اولیه­‌ای از جمله تامین حداقلی از خدمات و دسترسی­‌ها را کم و بیش پشت سرگذاشته‌­ایم، اکنون ضرورت­های جدیدی مطرح است. ضرورت‌­هایی که اساسا در پی همین دست اقدامات بخش رسمی و خدمات­رسانی دولتی ایجاد شده‌­اند.
دوشنبه ۱۳ اسفند ۱۳۹۷
ساعت ۱۷:۰۲
کد مطلب: ۱۷۹۶۵
Share
آرش حاج‌رسولیها، شهرساز در یادداشتی که در اختیار اسکان نيوز قرار داد، نوشت: به ازای تعریف تعهد و تکلیف بخش رسمی - دولتی- در تامین زیرساخت­‌ها و خدمات‌­رسانی به روستاها و شدت یافتن فعالیتِ این بخش همچون بنیاد مسکن، بخشداری­‌ها، شوراها و دهیاری­‌ها و سایر ارکان دولتی یا وابسته به آن؛ بخش غیررسمی – مردم و نهادهای مردمی، ساکنان و اهالی- که در تمام تاریخ سهم اصلی در شکل­دهی به زیست بوم روستا را داشته‌­اند به عقب رانده شده است.

روال خالی از سکنه شدن روستاها– تبدیل روستاها به نقاط شهری و مهاجرت از روستاها – و درکل کاهش جمعیت روستایی به نفع جمعیت شهری (که از سال 35 تا سال 95 از 69% به حدود 25% رسیده است، به ترتیبی که از سال 75 تا کنون به طور متوسط هر 5 سال700 هزار نفر از جمعیت روستایی کم شده است)؛ ناشی از مسائل کلانی از جمله سیاست زمین در ایران، اقتصاد نفتی و آمیختگی شدید آن با اقتصاد جهانی، ملاحظات سیاسی و اجتماعی حاکم، تعاریف شهر و روستا و ایده‌های خدمت رسانی و توزیع امکانات و...؛ انتظام فضایی سکونتگاهی کشور را به نفع شهرنشینی و الگوهای قطبی سکونت در شهرها تغییر داده است. به شکلی که تعداد کل روستاهای بالای500 نفر جمعیت در سال 95 در ایران 17.5% از کل تعداد روستاها است و 82.5% روستاها زیر500 نفر جمعیت دارند. مشخصاً الگوی حاکم بر توسعه در دوران اخیر، شهرگرا بوده است در حالی که از الزامات آمایش فضایی سکونتگاهی در ایران- با توجه به شرایط و گستردگی بستر- پراکندگی و توزیع سکونت در پهنه سرزمینی است. این وضعیت ضمن این‌که بهینگی سکونت و کارایی سرزمینی را با مساله مواجه کرده، به شکل فزاینده­ای نابرابری فضایی و نابرابری عدالت سرزمینی به نفع نقاط شهری ایجاد کرده است.

وجود تاخیر فاز در نیاز و تامین نیاز در کنار الگوهای حاکم توسعه شهرگرا به شکلی عمل کرده است که نتوانسته به موقع پاسخگو نیاز روستایی و تثبیت‌کننده جمعیت باشد به ترتیبی که تا امروز، تابعِ تغییرات برخورداری روستاها از امکانات و خدمات، صعودی (امروزه بیش از هر زمان، روستاها برخوردار از امکانات و خدمات هستند) و تابع جمعیت روستایی، نزولی (اکنون بیش از هر زمان روستاها خالی از سکنه‌اند) بوده است.

اما اکنون و در شرایط وقوع توسعه‌های کمی (طی مراحل رشد)، تعدیلِ جذب مرکزگرا و تقاضا انباشته؛ فرصت وقوع توسعه کیفی است. این روال با بلوغ نسبی طرح­‌ریزی و ادبیات معاصر توسعه روستایی در کشور، هم عرض است. آن‌چه امروزه در قالب عناوین جدید و ویژه طرح‌­های روستایی از جمله طرح­‌های بافت با ارزش، گردشگری و یا اشتغال فراگیر روستایی و غیره در حال پیگیری است، توجه به سایر ابعاد غیرکالبدی در توسعه است.
 
کما این‌که در پیوست شماره 2 موافقتنامه مرحله اول تهیه طرح هادی روستا هدف گردشگری، طرح هادی روستایی با هدف گردشگری طرحی است که از طریق شناسایی سرمایه‌ها و ظرفیت‌های زیست بوم و نظام‌های اجتماعی- اقتصادی،کالبدی وگردشگری مراکز روستایی، در اقدامی همگن با محیط و تکیه بر مشارکت ذینفعان، به دنبال ساماندهی بهینه نظام فعالیت و اسکان به منظور توسعه روستا و تحقق اهداف گردشگری روستایی است.
 
بنابراین به نظر می­‌رسد اکنون فرصت توجه به ضرورت مشارکت اهالی در توسعه و ایجاد سطح افقی، یکپارچه و هماهنگ از مدیریت‌ها در قالب نهاد توسعه محلی در روستاها، به کارگیری مبانی اکوویلیج در چشم انداز توسعه روستایی و سایر موضوعاتی از این قبیل فرارسیده است.

نهاد توسعه محلی

 نهادی که از آن یاد می‌کنیم، با حفظ تفاوت­‌ها نزدیک به جریانی است که تحت عنوان برنامه جامع بازآفرینی پایدار در حوزه شهری برقرار است. چنین نهادی به عنوان پشتیبان نرم افزاری دستگاه‌های اجرایی و نظارتی، محل رفع تعارضات و تناقضات فرهنگی و منافع جمعیت محلی و محل مشورت گیری دستگاه‌های اجرایی از مردم برای هرگونه اقدام عمرانی و در کل حفاظت مشارکتی و احیا تدریجی منظر فرهنگی، طبیعی و تاریخی زیست بوم روستایی است. نهاد توسعه محلی، مدیریت روستا را به لحاظ کیفی در راستا حفظ ارزش‌های زیست بوم روستایی مورد حمایت قرار می‌دهد. دامنه فعالیت‌های نهاد توسعه محلی می‌تواند بسیار گسترده و متنوع باشد از جمله برندسازی گردشگری روستا، ترویج ایده آموز­آباد، آگاهی بخشی عمومی در زمینه حفاظت همگانی از محیط روستا، شناسایی و معرفی آثار، ابنیه، بافت با ارزش در معرض خطر، میراث ناملموس، بسیج کمک‌های مردمی برای احیا تدریجی، نظارت وکنترل، برگزاری جشنواره‌­ها و رویدادهای آیینی- فرهنگی، پیشگامی برای اقدامات دستگاه‌های اجرایی که مطابق بر منافع محلی و مشترکات رخ دهد، جذب سرمایه­‌گذار و هر آن‌چه که حیات پایدار زیست بوم روستایی را تضمین کند.
 
اکو ویلیج یا روستا همساز با محیط زیست، به ادعا بنیان‌‌گذارانش،‌‌‌ راهی است به اقتصادی جایگزین و همساز؛ منظور از اکو ویلیج‌ها عموما زیستگاه‌های اشتراکی خود بسنده، خود ساخت و در مقیاس کوچک اکولوژیکی است. به بیان دیگر اکو ویلیج‌ها به عنوان منطقه خود حمایت تعریف شده است که در آن با حمایت از فناوری‌های حفاظت زیست محیطی، هم اقتصاد مولد و هم نگهداری اکوسیستم‌های نیمه طبیعی محیط زیست می‌تواند تحقق یابد. در این تعریف، اکوسیستم اشاره به سیستمی دارد که با توجه به فعل و انفعال درون روستا یا میان عناصر درون روستا و محیط اطراف ایجاد شده باشد. در اهداف طراحی اکو ویلیج: مشارکت روستاییان در موارد‌ مختلف توسعه، افزایش خدمات رسانی و سازماندهی اقتصاد روستایی، اشتغال‌زایی و احیا روستا و استفاده مناسب از اراضی روستایی عنوان شده است.
 
حیات و تداوم حیاتی که نه از اقدامات بخش رسمی برمی­‌آید و اگر هم برآید، ممد حیات نخواهد بود. 

به طور کلی هرگونه برنامه و پروژه در راستا در هم تنیدگی سکونت، فعالیت و معیشت ساکنان به شکلی که هدف مشترک شود، جنبشی همگانی و درون‌زا را برخواهد انگیخت و بدین ترتیب ارزش‌های معماری، تاریخی، فرهنگی، طبیعی و سرمایه اجتماعی روستا حفظ و تقویت خواهد شد و حساسیت جامعه محلی نسبت به بافت با ارزش، اعمال مقررات، رعایت دقیق ضوابط و سایر اقدامات عمرانی در روستا بر انگیخته خواهد شد.

مطالعات طرح هادی بازنگری و گردشگری روستاهای قورتان و بلان در شهرستان اصفهان و مسائل مبتلا­به این روستا، نمونه‌ای است عینی در حوزه توسعه جامع و پایدار روستایی- قابل اشاعه به سایر روستاهای ویژه- که بهانه­ طرح برخی پیشنهادات ناشی از وضعیت فوق‌­الذکر است:

با وجود این‌که اهمیت و ارزش آثار تاریخی این دو روستا و مهم‌تر از همه ارگ قورتان برکسی پوشیده نیست و در این زمینه فعالیت‌های پژوهشی زیادی (که بیشتر آن‌ها ایده اکوموزه را برای ارگ قورتان پیش‌بینی کرده‌اند) انجام شده است؛ لیکن به دلیل نبود همگرایی بین مردم، سازمان‌های دولتی و عمومی، به جز تعدادی اقدامات بخشی توسط دهیاری، سازمان میراث فرهنگی و بنیاد مسکن، تاکنون اقدام موثری که منجر به احیای تدریجی و بازآفرینی پایدار در روستا شود صورت نگرفته است. به نظر می­‌رسد ضمانت تحقق و تاثیر پایدار ِپروژه‌های کالبدی بر حیات روستایی قورتان و بلان و همچنین روستاهای مشابه؛ فراهم کردن زمینه‌های اصلی مشارکت مردم و ایجاد همگرائی و اولویت بخشی برنامه‌های دستگاه‌های مختلف است که مستلزم ایجاد نهادی فرابخشی - تشکلی اجتماع محور مستمر و تاحدی مستقل (نهاد توسعه محلی) و ایجاد ظرفیت‌های قانونی جهت ورود هماهنگ دستگاه‌های ذی‌­ربط درخصوص برنامه­‌ها و پروژه­‌ها است.

لذا پیشنهاد می­‌شود به­‌ طور کلان موضوع راه­‌اندازی نهاد توسعه محلی در راستا برنامه "احیا تدریجی و حفاظت مشارکتی منظر تاریخی، فرهنگی، طبیعی زیست بوم­های روستایی" توسط بخش رسمی مورد بررسی و مداقه قرار گیرد. متعاقب و مکمل مراحل بعدی تهیه طرح‌­های ویژه روستایی با رویکرد گردشگری و بافت باارزش و ...، در راستا جریان‌­سازی بازآفرینی پایدار روستایی، به عنوان گامی ضروری، نو و مؤثر در تحقق سیاست‌های توسعه پایدارِ روستایی و اثربخشی برنامه‌­ها و طرح­‌های رسمی برای توسعه روستایی؛ نهاد توسعه محلی- نهادی مستقل، مستمر و مستقر- مبتنی بر مشارکت مردم، الگویی است کاربردی و قابل تعمیم برای زیست­‌بوم‌های ویژه روستایی کشور.

 
 

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط “اسکان نیوز” در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط باشد منتشر نخواهد شد.