اهمیت و کارکرد سازه‌های آبی شوشتر

حمیدرضا حسینی
اهمیت و کارکرد سازه‌های آبی شوشتر
ر مناطقی چون شوش و شوشتر، آبرفت این رودها زمین را مستعد کشاورزی در مقیاس وسیع ساخته است، اما بهره‌گیری موثر از آب، مستلزم مهندسی پیچیده‌ای است که طی هزاران سال در این نواحی شکل گرفته است و آن‌چه بیش از فراموشی سازه‌های آبی- تاریخی شوشتر نگران‌کننده به نظر می‌رسد، بی‌توجهی به تجربه هزاران ساله‌ای است که در ورای آن‌ها نهفته است. امروزه سدهای بزرگی در خوزستان ساخته می‌شوند که گرچه نشان از دانش و مهارت متخصصان ایرانی در بخش آب و نیرو دارند، اما چنین می‌نماید که یکسره به تجربه دنیای صنعتی در ساخت سدهای بزرگ چشم دوخته‌اند و از تجربه‌های بومی بهره چندانی نبرده‌اند.
شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۶
ساعت ۱۳:۳۶
کد مطلب: ۸۴۹۲
Share
به گزارش اسکان نيوز، حمیدرضا حسینی در یادداشتی تاکید کرد، ایران سرزمینی است کم آب. بیش از ۸۰ درصد مساحت کشور از دسترسی به آب‌های سطحی و بارندگی‌های منظم محروم هستند و سهم بزرگی از بیابان‌های جهان به ایران تعلق دارد. تنها در بخش‌های محدودی از کشور مانند سواحل دریای مازندران و برخی کوهپایه‌های البرز و زاگرس، آب کافی وجود دارد. دشت خوزستان که در پایین دست کوه‌های بلند و برف گیر زاگرس جای گرفته و از جنوب به خلیج فارس راه می‌بَرد، از جمله معدود مناطق پرآب ایران است و بزرگ‌ترین رودهای دایمی ایران یعنی کارون، کرخه و دز در این استان جریان دارند.

در مناطقی چون شوش و شوشتر، آبرفت این رودها زمین را مستعد کشاورزی در مقیاس وسیع ساخته است، اما بهره‌گیری موثر از آب، مستلزم مهندسی پیچیده‌ای است که طی هزاران سال در این نواحی شکل گرفته است. این مهندسی که سرآغاز آن را باید به دوران عیلامی (هزارۀ سوم تا اول پیش از میلاد) نسبت داد، سه وظیفه دارد:

یکم، مهار کارون و جلوگیری از طغیان‌های مخرب آن؛

دوم، تامین و توزیع آب برای زمین‌های کشاورزی به خصوص در سال‌های کم‌آبی؛

سوم، بهره‌گیری از نیروی آب برای صنایع وابسته به کشاورزی.

تاسیسات چند صد ساله و گاه چند هزارساله‌ای که بقایایش در شوشتر و پیرامون آن به چشم می‌خورد و نام "سازه‌های آبی -تاریخی شوشتر" را بر آن نهاده‌اند، چنین وظیفه‌ای را طی قرون متمادی برعهده داشته است. آب فراوان و مهندسی دقیق آن موجب شده بود که شوشتر از آبادترین شهرهای خوزستان باشد. این که برخی مورخان، شوشتر را به معنای «خوبتر» گرفته‌اند، خود نشان آبادانی و رفاهی است که در این ناحیه فراهم آمده بود.

مَقدِسی، جغرافیدان سده چهارم هجری درباره شوشتر می‌نویسد: «باغ‌های اترج (ترنج) و انگور و خرما، شوشتر را از هر طرف در آغوش گرفته‌اند و در خوزستان شهری مهم‌تر، مستحکم‌تر و نیکوتر از آن نیست.» و این تازه قرن‌ها پس از پایان کار ساسانیان بود که شوشتر در روزگارشان به اوج شکوه رسید. هنوز هم این شهر از مناطق مهم کشاورزی خوزستان است اما سازه‌های آبی‌اش نقشی در صنعت و کشاورزی ندارند. این سازه‌ها که تا چند دهه پیش کارکرد خویش را حفظ کرده بودند، با ساختن سد دز و اخیرا سد گتوند به فراموشی سپرده شدند و رو به ویرانی نهادند.


اما آن‌چه بیش از فراموشی سازه‌های آبی- تاریخی شوشتر نگران‌کننده به نظر می‌رسد، بی‌توجهی به تجربه هزاران ساله‌ای است که در ورای آن‌ها نهفته است. امروزه سدهای بزرگی در خوزستان ساخته می‌شوند که گرچه نشان از دانش و مهارت متخصصان ایرانی در بخش آب و نیرو دارند، اما چنین می‌نماید که یکسره به تجربه دنیای صنعتی در ساخت سدهای بزرگ چشم دوخته‌اند و از تجربه‌های بومی بهره چندانی نبرده‌اند.

این سدها به رغم مهار و ذخیره آب و تولید انرژی برق - آبی، عوارضی را بر محیط زیست وارد می سازند که بالا رفتن میزان تبخیر، شوری آب، به زیرآب رفتن مراتع و جنگل ها و تهدید پناهگاه حیات وحش از جمله آن هاست. به بیان دیگر، این سدها با عمر مفید کمتر از صد سال، عوارضی را بر طبیعت وارد می‌سازند که یا جبران ناپذیراند یا جبرانشان صدها و بلکه هزاران سال وقت لازم دارد. این در حالی است که مهندسی بومی آب در ایران چه در شکل بند، پل - بند، سد و کانال (مثل شوشتر) و چه به صورت قنات (مثل مناطق کویری) بیشترین سازگاری را با محیط زیست دارد و هرگز به آن آسیب نرسانده است.

سخن از این نیست که در دنیای پیشرفته امروز به همان روش‌های کهن روی آوریم و از دست‌آوردهای جهان صنعتی دست بشوییم، بلکه مقصود بهره‌گیری از بنیان‌های الگوی تاریخی مهندسی آب در ایران است که بر سازگاری و همگامی با طبیعت استوار است و کارآمدی خود را طی هزاران سال به منصه ظهور رسانده است. سازه های آبی - تاریخی شوشتر چنین الگویی را فراروی ما قرار می‌دهند.

به درستی نمی‌دانیم که سازه‌های آبی شوشتر در چه دوره‌ای ساخته شده‌اند؛ شاید در دوره هخامنشیان و شاید پیش از آن در دوره عیلامیان اما به یقین می‌دانیم که این سازه‌ها دست کم از دوره ساسانیان تا حدود 60 سال پیش در خدمت کشوارزی و صنعت خوزستان بوده‌اند.

داستان سازه‌های آبی شوشتر از بند میزان آغاز می‌شود که کارون را به دو شاخه شطیط یا چهاردانگه (شاخه بزرگ) و گرگر (شاخه کوچک) تقسیم می‌کند. گرگر در مسیر یک کانال دستکند پیش می‌رود و بر سر راه خود به مجموعه‌ای از آسیاب‌ها می‌رسد و آن‌ها را به حرکت درمی‌آورد. پساب خروجی این آسیاب‌ها از طریق آبشارهای زیبا به حوضچه‌ای بزرگ می‌رسند که آشناترین تصویر ما از سازه‌های آبی شوشتر است. تا کنون 32 آسیاب قدیمی در این محدوده شناسایی شده است که همگی از کار افتاده‌اند.


بعد از گرگر به شاخه شطیط می‌رسیم که پل عظیم شادِروان (بر وزن قایقران) به طول پانصد متر روی آن بنا شده است. اگرچه ساخت این پل را به دوره هخامنشیان نیز نسبت می‌دهند اما قول معروف این است که به دستور شاپور اول ساسانی و بدست اسیران رومی ساخته شده است.

زمین‌های میان گرگر و شطیط که میان آب خوانده می‌شوند، بالاتر از سطح این دو آبراه قرار دارند و نهر داریون، وظیفه دارد که با جبران این اختلاف سطح، آب را به زمین‌های کشاورزی برساند. نهر داریون نام خود را از داریوش اول هخامنشی گرفته و به احتمال زیاد در دوره پادشاهی همو ساخته شده است.

این‌ها البته تنها بخشی از سازه‌های آبی شوشتر هستند و این مجموعه، بناهای گوناگونی با کارکردهای مختلف را دربرمی‌گیرد.

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط “اسکان نیوز” در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط باشد منتشر نخواهد شد.