کارشناسان نسبت به تکنولوژی‌های بومی نشده و راهکارهای ناپایدار هشدار دادند!

آب و خاک آلوده محصول اجرای طرح "باروری ابرها"

آب و خاک آلوده محصول اجرای طرح "باروری ابرها"
چند وقتی است که روش "بارور کردن ابرها" به عنوان یک راهکار برای بحران کم بارشی و خشکی در ایران مطرح می شود و برخی شرکت ها و دستگاه ها در پی اجرایی کردن این تکنولوژی هستند. کارشناسان اما هشدار می دهند که این روش دارای پیامدهای زیست محیطی ناگوار از جمله مسمومیت و آلودگی آب و خاک است؛ ضمن اینکه نمی تواند به عنوان یک راهکار درازمدت و مبنایی برای درمان کم آبی مورد استفاده قرار بگیرد.
سه شنبه ۲۴ بهمن ۱۳۹۶
ساعت ۱۳:۰۷
کد مطلب: ۸۷۶۰
Share
اسکان نيوز-الهه موسوی: این روش که به سال های دور قرن بیستم بازمی‌گردد اکنون در برخی کشورها مانند چین و روسیه در دست اجراست؛ اما بسیاری از کشورهای پیشرفته و صنعتی از جمله ژاپن، از سال 1947 آن‌ را آغاز و در سال 1997 به آن پایان داده است. در ایالت کالیفرنیای امریکا نیز، با وجود بروز خشکسالی‌های اخیر و نیاز به آب، تنها در برخی از دوره های زمانی از این روش استفاده شده و اکنون به دلایل زیست محیطی و از دست رفتن سلامت و کیفیت آب و خاک، این روش به ندرت مورد استفاده قرار می گیرد.  

باروری ابرها روشی برای تأثیرگذاری بر روی ابرهای طبیعی است که در آن با استفاده از "مواد شیمیایی"، از ابر به شکل باران یا برف، آب گرفته می‌شود. بیشترین عواملی که در باروری ابرها برای تولید باران سرد و طرح‌های باروری برای تقویت بارش برف به کار می‌روند "یدید نقره" و  "یخ خشک" (دی‌اکسید کربن منجمد) هستند. عواملی دیگر مانند گازهای مایع (به عنوان مثال نیتروژن مایع) نیز می‌توانند برای بارور کردن ابرها در این دسته مورد استفاده قرار گیرند.

پروژه‌های باروری ابرها در ایران ابتدا توسط وزارت نیرو از سال ۵۳ تا ۵۷ خورشیدی، با همکاری یک شرکت کانادایی و با استفاده از یک فروند هواپیما و تعدادی ژنراتورهای زمینی تصعیدکننده "یدید نقره" بر روی حوزه آبریز سد کرج و جاجرود انجام شد. پس از آن و طی سال های ۶۸ تا ۷۴ به صورت پراکنده و با استفاده از ژنراتورهای زمینی در ارتفاعات شیرکوه یزد به اجرا درآمد. سپس با ابلاغ وزیر وقت نیرو در بهمن ماه ۱۳۷۵، "مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها" در یزد تأسیس و از سال ۱۳۷۶ رسماً آغاز به کار کرد.

پس از تشکیل این مرکز، از سال ۷۷ با همکاری "رصدخانه آب و هواشناسی روسیه"، انتقال تکنولوژی باروری ابرها به ایران در قالب یک طرح ۵ ساله شامل اجرای پروژه‌های باروری ابرها، تجهیز مرکز به امکانات و تجهیزات لازم و آموزش پرسنل ایرانی در قالب سه گروه عملیات پروازی، رادار و تجهیزات، مطالعات و ارزیابی صورت پذیرفت. پس از پایان ۵ دوره اجرای طرح باروری ابرها که با حضور متخصصین روسی به همراه انتقال تکنولوژی و آموزش کارشناسان صورت پذیرفت نخستین پروژه اجرای مستقل توسط کارشناسان ایرانی در تابستان ۸۷ در استان گیلان انجام گرفت.

با اینکه این مرکز از آن زمان تاکنون پروژه‌های متعدد اجرایی و مطالعاتی باروری ابرها در مناطق مختلف کشور به اجرا گذاشته‌است، اما گزارشی از چگونگی انجام این پروژه ها و موفقیت یا عدم موفقیت آنها در دست نیست.
                                                          
فاطمه ظفرنژاد پژوهشگر بخش آب وتوسعه پایدار درباره تکنولوژی "بارورسازی ابرها" به اسکان نيوز گفت:« این گونه روش ها در حقیقت روش هایی فانتزی و لحظه ای هستند که نه برای تولید و کاربردهای اصلی یک سرزمین که برای نیازهای آنی و مقطعی به کار برده می شوند و به دلیل استفاده از "مواد شیمیایی" ویژه ای که غالبا به شدت سمی هستند و به همراه باران پایین می آیند موجب آلودگی های بسیار جدی خاک و منابعی که این باران بر آن می بارد خواهند شد. این یک روش فانتزی است که بیشتر جنبه نمایشی دارد تا جنبه عملی. این روش نه سازگار با اقتصاد مقاومتی و توسعه پایدار کشور است و نه سازگار با مدیریت پایدار منابع آبی و سیاست های کلی محیط زیست کشور و همچنین هماهنگی و انطباق با اصلاح الگوی مصرف آب نیز ندارد. قطعا روش باورسازی ابرها با هیچیک از اینها سازگار نبوده و قابل اتکا برای ما به عنوان یک نقطه مولد آب نخواهد بود.»

ظفرنژاد با اشاره به اینکه اتفاقا اولین آزمایش ها از این روش، برای مراسمی خاص بوده نه نیازهای درازمدت گفت:« در واقع از این روش، برای مقاصد وشرایط فانتزی و ویژه استفاده می شد نه برای تولید و کاربردهای اصلی یک سرزمین و مردمی که می خواهند در شرایط پایدار به سر ببرند و یا اقتصادمقاومتی داشته باشند.»

او در ادامه گفت:« همان طور که می دانید این روش به وسیله هواپیما بر روی ابرهایی که از بالای یک منطقه خاصی عبور می کنند مواد شیمیایی خاصی مانند "یدید نقره" و دیگر مواد شیمیایی ویژه که غالبا به شدت سمی هستند می ریزند و اگر با همین باران پایین بیایند دارای آلودگی های بسیار زیادی بوده و موجب آلودگی خاک و منابعی که این باران بر آن می بارد خواهد شد.»

مهم ترین نکات

ظفرنژاد با بیان اینکه 2 نکته مهم علاوه بر این مشکلات در استفاده از "بارورسازی ابرها" وجود دارد گفت:« نخست اینکه آیا این روش، برای حل بحران آب در ایران مناسب است و می تواند میلیاردها مترمکعب آب، به حجم آب تجدیدپذیر سرزمین ما اضافه کند؟ دوم اینکه آیا این روش، اقتصادی هست و پاسخگوی هزینه های انجام شده است یا اینکه برخی بدون ارزیابی صحیح و کارآیی اقتصادی(از دیدگاه ملی نه از دیدگاه یک دستگاه خاص) درباره آن اظهارنظر و آنرا تایید می کنند؟»

این پژوهشگر بخش آب و توسعه پایدار درتوضیح نکته اول گفت:« درباره نخستین نکته باید بگویم این مساله که روش بارورسازی ابرها می تواند حجم آب معنی داری به حجم آب تجدیدپذیر کشور ارائه کند به شدت زیر سوال است و اساسا شاید اصلا نشود به عنوان یک منبع آب مطمئن و معنادار برای کارهای اساسی یک مملکت، مثل آب مورد نیاز در تولید محصولات کشاورزی و یا آب صنایع و یا آب مورد نیاز برای شرب شهرها و حتی بخشی از آب شرب یک شهر بر روی آن حساب کرد. به احتمال بسیار زیاد، پاسخ این سوال بر اساس تمام تجربه های پیشین که این روش را کنار گذاشته "نه" است. میزان ابرهای ورودی در یک کشور در تمام قرون گذشته، بالاخره نوسان و ترسالی وخشکسالی هایی دارد؛ اما در درازمدت یک حجم مشخص و میانگین خاصی دارد که ما از آن مقدار بارندگی که میانگین است نه می توانیم خیلی بالاتر برویم و نه خیلی پایین تر بیاییم.»

ظفرنژاد تاکید کرد:« به عکس تصور برخی مسوولان بخش آب، نمی توانیم بگوییم این بارش ها به شکل معناداری مثلا یک چهارمش کم شده و به این دلیل فلان دریاچه و تالاب خشک شده که متاسفانه گفته می شود در حالی که این واقعیت ندارد. از سوی دیگر ابرهایی که می آیند نیز ظرفیت معینی دارند و اینگونه نیست که مثلا بتوانند میزان معنی داری آب مثلا  10 میلیاردمترمکعب آب به منابع آب کشور اضافه کنند. ما نمی توانیم بگوییم مثلا 25 درصد آب یا حتی 10 درصد از آب تجدیدپذیر ما با این روش افزوده خواهد شد. بنابراین اینکه این روش نمی تواند به گونه ای معنی دار به حجم آب تجدید پذیر کشور ما بیفزاید و نمی تواند بخشی از مسائل بحران آب کشور ما را که ناشی از اشتباهات 60 ساله مدیریت آب است حل کند.»
 
تجارب دیگر کشورها

 این پژوهشگر بخش آب یادآوری کرد:« تجربه دیگر کشورهایی که این روش را آزموده اند نیز اینرا نشان نمی دهد. در واقع می توان گفت این یک روش فانتزی است که بیشتر جنبه نمایشی دارد تا جنبه عملی. این روش نه سازگار با اقتصاد مقاومتی و توسعه پایدار کشور و نه سازگار با مدیریت پایدار منابع آبی و سیاست های کلی محیط زیست کشور است و همچنین هماهنگی و انطباق با اصلاح الگوی مصرف آب نیز ندارد. قطعا روش باورسازی ابرها با هیچیک از اینها سازگار نبوده و قابل اتکا برای ما به عنوان یک نقطه مولد آب نخواهد بود.»

او تاکید کرد:« اگر ما بر روی حتی یک یا دو مورد از بندهای "سیاست های اصلاح الگوی مصرف" را در بخش مربوط به مصرف آب، با هزینه های بسیار کمتری در طول 8-7 سالی که از ابلاغ آن می گذرد (مثل کاهش مصرف زدگی شدید آب در شهرها) تمرکز و تلاش می کردیم امروز می توانستیم بگوییم جلوی هدررفت مقادیر معناداری از آب از دست رفته را گرفته ایم و مجددا آنرا وارد چرخه تولید کرده ایم.»
 
کیفیت آب

ظفرنژاد با بیان اینکه تحقیقات آمریکایی ها نشان داده که "یدید نقره" و دیگر موادی که در این طرح ها استفاده می شد سمی است و اثرات جانبی آن بیشتر از آبی است که می خواهد بدهد گفت:« این ها طرح هایی تخیلی است که نه بازدهی های واقعی اقتصادی آن مشخص است و نه بازدهی های واقعی کیفی آب و ظاهرا به شکل تیری در تاریکی باید آنرا انجام می دهیم. انگار قرار است حتی تجربه های شکست خورده دیگر ملت ها را دوباره تکرار کنیم؛ درحالی که دستگاه متولی موظف است بیلان درستی از کارآیی این روش ها به ما بدهد و بگوید کارآیی آب آن چقدر است وچه میزان می تواند آب تولید کند و کارآیی اقتصادی دارد؟»

این کارشناس ارشد آب با تاکید بر تمرکز "مدیریت سازه ای آب" از سوی متولی دستگاه متولی گفت:« متولیان حتی برای مدل مدیریت هرگز یک تحلیل عمیق از کارهای انجام شده گذشته خود ارائه نداده اند و روش باروری ابرها نیز ممکن است شبیه آن بشود. شرکت ها و دستگاه هایی که به این سمت می روند نیز غالبا فروشنده فناوری ها هستند و قول هایی را می دهند. درست مانند اولین سدهایی که در ایران ساخته شد قول این را دادند که "سد کرج، ایران را گلستان می کند" ؛ " جنوب تهران را چه می کند" یا "سد سپیدرود چه ها خواهد کرد" و چقدر افزایش محصول کشت و ... خواهد داد.

اما هیچ یک از اینها، ارزیابی تطبیقی صحیحی نشد که ببینیم واقعا این کارها عملی شد یا نه. در بررسی هایی که ما داشتیم بسیاری از این طرح ها تخیلاتی بود که نوشته شد و عملی نشده و بعدها در عمل دستاوردها با اهداف پیش بینی شده بسیار متفاوت بود. در مقوله "بارورسازی ابرها" نیز هیچ سند و مدرک و مطالعاتی به جز وعده شرکت های فروشنده این تکنولوژی ها نداریم؛ بومی سازی نکرده ایم و این بومی سازی در بخش آب، در ایران به شکل یک خلاء بزرگ، به چشم می خورد.»

  او گفت:« متاسفانه ما فقط مصرف کننده صِرف روش های وارداتی هستیم بدون اینکه آنها را "بومی سازی کنیم". در طرح های مدیریت منابع آب و توسعه، ما اغلب بومی سازی را به معنای تطبیق با اکولوژی و اقلیم و شرایط خاص خودمان انجام نداده ایم؛ بلکه روش و راهکار را عینا برداشته ایم و در ایران استفاده کرده ایم و عینا همان تجربه را در 30 و چند حوضه بسیار متفاوت آبی مان استفاده کرده ایم؛ بدون اینکه ببینیم آیا به بوم مان می خورد؟ بومی کردن به این معنا که با اقلیم و جغرافیای ما تناسب داشته باشد.»

ظفرنژاد یاداوری کرد:« واقعیت این است که حجم آب دریافتی به شیوه باروری ابرها در کشور ما کم است؛ چون حجم بارش مان کم است. این روش به شکل مصنوعی فقط می تواند زمان بارش را اندکی پس وپیش کند؛ ولی قادر نیست حجم آب دریافتی را اضافه کند.»
 
هزینه-فایده طرح

 این پژوهشگر بخش آب وتوسعه پایدار با تاکید بر اینکه باید "درآمد-هزینه" را مشخص کنیم گفت:« به نظر می رسد قیمت وهزینه های هواپیما و مواد شیمیایی و فناوری های خریداری شده وشیوه های تزریق آن در ابرها بسیار بالاتر از دستاوردهایی است که این روش، به عنوان درآمد یا آبِ در دسترس در اختیار ما می گذارد. این شیوه روشی نیست که بتوانیم با آن، بحران آب مان را حل کنیم. اینکه ما اتکا به این روش داشته و خیال کنیم که می توانیم با روش باروری ابرها، تولید کشاورزی و محصولات متکی به آب و محصولات راهبردی و امنیت خوراک مان را درست کنیم کاملا نادرست است.»

ظفرنزاد در انتها هشدار داد:« متولیان و دستگاه های ما انگار دچار سرگشتگی هستند؛ شاید هم شرکت ها به دنبال کارآفرینی برای خودشانند. دولت های حجیم که وزارتخانه های عریض و طویل دارند و غالبا ناپاسخگو و غیراقتصادی هستند دستگاه های دیوان سالار عریض وطویل و شرکت ها و تکنوکرات ها، خودشان پیشنهاد می دهند؛ خودشان تصویب می کنند و پیش می برند. تا زمانی که یک "پاسخگویی" درقبال طرح های مشابه مانند سدسازی ها، انتقال های خطرناک آب و ... که اغلب تخیلی-فانتزی و درعین حال پرپول و پرسود برای شرکت ها هستند ما همچنان دچار سرگشتگی خواهیم بود و دائم دور خودمان می چرخیم. درحالی که اگر به اصل مطلب توجه کنیم و مثلا به دنبال اجرایی کردن "سیاست های الگوی مصرف" باشیم بسیار کارآمدتر است.»

او در تشریح این سیاست ها گفت:« "سیاست های الگوی مصرف" درسال 89 ارائه شد و در بخش آب آن، بندهای بسیار کارآمدی را می بینیم مانند "بازچرخانی آب" در شهرها و صنایع و کاهش مصرف آب در صنایع و کشاورزی و کلانشهرها و شهرها که مصرف بالایی دارد. اگر این مصوبه عملی می شد مثل این بود که میلیاردها مترمکعب آب را دوباره تولید کنند. به جای اینکه با صرف بودجه های هنگفت، سد بسازیم تا 10 میلیارد مترمکعب آب پشت مخزن سدهایمان تبخیر شود، این شیوه مدیریت آب را تغییر می دادیم و با روش های درست نرم افزاری، جلوی مصرف عجیب وغریب آب در شهرهایمان را می گرفتیم تا مصرف زدگی افسارگسیخته ای که در کلانشهرها و شهرهای مان است را اصلاح کنیم. ما هنوز با آب دست اول و تصفیه شده ساختمان سازی می کنیم درحالی که می شود با "آب خاکستری" و یا حتی "آب سیاه" این کار را کرد.»

ظفرنژاد یادآوری کرد: «ما دانش بومی آبی بسیار درخشانی داشتیم که هر یک کارآمدی خاص خود را داشته و مدیریت آب در حوضه های مختلف با هم متفاوت بود. مدیریت حوضه زاینده رود شکل دیگری داشت و حوضه های دیگر مثل هامون، کارون، کرج، سفیدرود،جاجرود  هر یک با کمترین هدررفت، کارآمد و اقتصادی بودند و با کمترین هدررفت آب، تولید و امنیت خوراک را برای ما تامین می کردند. به نظرم دستگاه ها و متولیان دچار سرگشتگی و سردرگمی هستند و به جای اینکه به اصل مسائل بپردازند به این مسائل تخیلی-فانتزی مشغول می شوند.»
 

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط “اسکان نیوز” در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط باشد منتشر نخواهد شد.